Op 15 september 2024 was ons nieuwe orgel voor het eerst in een kerkdienst te horen. Het ziet er bijna eender uit als voorheen — maar wat erin zit, is compleet nieuw.
Het ‘oude’ orgel had ruim anderhalf keer de verwachte levensduur doorstaan en was zo verouderd dat sommige onderdelen niet meer nieuw te koop waren. Het is een keer gebeurd dat een gedeelte tijdens een dienst uitviel en er geïmproviseerd moest worden — de werkvoorraad van de monteur gaf toen uitkomst. Soms traden onverwachte fouten op die heel storend werkten en de organisten voor het blok konden zetten.
De techniek heeft intussen niet stilgestaan. We hebben nu een veel betrouwbaarder instrument, gebouwd rond een heel snelle computer. De klank is niet meer te vergelijken met wat we hadden.
Bij een virtueel orgel wordt van een bestaand instrument het geluid van elk van de orgelpijpen meerdere keren opgenomen en opgeslagen als geluidsbestanden.
In ons geval is het orgel uit de grote kerk van Friesach in Oostenrijk als voorbeeld gekozen. Er zijn 44 pijprijen; meestal is alleen de eerste rij zichtbaar. Van elk register zijn alle pijpen verschillende keren opgenomen — in totaal vele duizenden geluidsopnames.
In het originele orgel zijn dat pijpen van meer dan tien meter voor de allerlaagste tonen tot enkele centimeters voor heel hoge tonen. Eén rij heeft in Friesach horizontaal naar voren uitstekende pijpen met trompetklank, direct de zaal in gericht. Er zijn ook registers die zacht en diffuus klinken.
Onze speeltafel heeft drie klavieren met elk 61 toetsen en een pedaal met 30 toetsen. De 44 registers zijn verdeeld over de drie klavieren en het pedaal en worden bediend via drie aanraakschermpjes. Voorkeuzes kunnen worden opgeslagen en opgeroepen met drukschakelaartjes onder het onderste klavier.
Tijdens de opbouw van het orgel werden alle klanken van elk register afgestemd op onze kerkzaal. Zo werd de klank uit Friesach zoveel mogelijk nagebootst. Daarbij werd voor elk register bepaald uit welke van de vele luidsprekerboxen de betreffende klanken komen.
Het ‘vlakke’ geluid uit het vorige instrument heeft hierdoor plaatsgemaakt voor een soms milde, maar steeds brede klank. Registers die vaak gecombineerd worden gebruikt, zijn geleid naar verschillende luidsprekerboxen. Het resultaat is een klank die nauwelijks meer afwijkt van het originele pijporgel.
Wanneer toetsen van een virtueel orgel worden ingedrukt in combinatie met gekozen registers, worden de juiste geluidsbestanden afgespeeld — net zoals bij een echt pijporgel de juiste pijpen lucht krijgen. Diverse speelhulpen zorgen ervoor dat snel tussen alle mogelijkheden gekozen kan worden; ook het karakter van de klanken is zo te beïnvloeden.
Met deze opnametechniek is van heel wat andere orgels een archief (sample set) opgebouwd. Die zijn allemaal te gebruiken voor virtuele orgels, maar zo worden ook historische orgels gearchiveerd: na brand- of waterschade kan het originele geluid dan nog worden geraadpleegd.
Kom gerust eens naar boven, bijvoorbeeld na de dienst. Op verzoek is er ook een opgave van de dispositie — de namenlijst van de 44 registers.
Met dank aan Louis Gerritsen, die deze uitleg voor de gemeente op papier zette.
